του Γιώργου Ν. Δερμάτη*
«...Βλέποντες τον ηρωϊσμόν του Μεσολογγίου απεφασίσαμεν να αποθάνωμεν ή να νικήσωμεν και όλοι ενούμεθα και μόνον πυριτόβολα θέλομεν.».
Επιστολή του Διονύσιου Μούρτζινου και του Αθανασούλη Κουμουνδουράκη από την Καρδαμύλη της Μάνης προς την Διοικητική Επιτροπή στο Ναύπλιο (τέλη Απριλίου 1826)
Το Μεσολόγγι, το προπύργιο της Ρούμελης, ο προμαχώνας της Ελλάδας αντέχει στην Β΄ πολιορκία των Τούρκων του Κιουταχή και των Τουρκοαιγυπτίων του Ιμπραήμ 4/1825-4/1826 και στην φοβερότερη πολιορκία της πείνας, έχοντας μέσα στα μάτια και στην καρδιά των υπερασπιστών του, ανδρών, γυναικών, παιδιών το «Ελευθερία ή Θάνατος», ως τρόπο ζωής, ως καθημερινότητα· ανάσαιναν σε κάθε στιγμή και την ελευθερία και τον θάνατο, «δεν τους βαραίν’ ο πόλεμος, αλλ’ έγινε πνοή τους,» γράφει ο Δ. Σολωμός· η άμιλλα ηρωϊσμού, η καταφρόνηση του θανάτου. Η απάντηση των Μεσολογγιτών στους Τούρκους να παραδώσουν τα κλειδιά του φρουρίου, και αν αρνηθούν, ακόμη και τα κόκκαλά τους θα σκορπισθούν, ήταν στο πνεύμα του Λεωνίδα, η ουσιαστική-ως βίωμα και νόημα- συνέχεια του Ελληνισμού: «Τα κλειδιά του Κάστρου οι Μεσολογγίται τα έχουμε κρεμασμένα στη μπούκα του καριοφυλιού μας και αν θέλουν οι πασάδες σας [Κιουταχής και Ιμπραήμ], ας έλθουν να τα πάρουν. Δεν μας μέλει για το χαμό μας, ούτε κι αν τα κόκκαλά μας στην πόλιν σπαρώσι, διότι από αυτά θα βγει η ελευθερία μας».
Κι όταν ο θάνατος από την πείνα θα ήταν εκείνος που θα εκπορθούσε το Μεσολόγγι, οι «Ελεύθεροι Πολιορκημένοι» αποφάσισαν όχι την παράδοση, αλλά την ηρωϊκή έξοδο στις 10 Απριλίου 1826, την Κυριακή των Βαΐων. Άνδρες, γυναίκες, παιδιά
«Δρόμο να σχίσουν τα σπαθιά, κ’ ελεύθεροι να μείνουν,
Εκείθε με τους αδελφούς, εδώθε με το Χάρο.»,
όπως γράφει πάλι ο Δ. Σολωμός. Οι δε ανήμποροι μέσα στην πόλη έγιναν παρανάλωμα του πυρός παίρνοντας στον θάνατο μαζί τους, όσους Τούρκους μπορούσαν· οι τελευταίες μάχες έληξαν ανήμερα το Πάσχα (17 Απριλίου 1826), παντού καπνίζοντα ερείπια, αιματοβαμμένοι δρόμοι και χιλιάδες γυναίκες και παιδιά στην αιχμαλωσία για τα σκλαβοπάζαρα.
Το απαράμιλλο ήθος των Μεσολογγιτών, των ντόπιων, των Σουλιωτών, άλλων Ελλήνων και ορισμένων Φιλελλήνων έλαμψε όχι μόνον στις καρδιές του ελληνικού λαού, αλλά όλων των ευρωπαϊκών λαών, έγινε παγκόσμιο σύμβολο αντίστασης και ελευθερίας. Λαμπρύνονται οι μορφές του φρούραρχου Αθαν. Ραζηκότσικα, του Κίτσου Τζαβέλα, Νότη Μπότσαρη, Γρ. Λιακατά, Ν. Κασομούλη, άλλων οπλαρχηγών, του Φιλέλληνα Ελβετού Μάγερ, εκδότη των «Ελληνικών Χρονικών».
Και αμέσως μετά ήλθε η σειρά της ανυπότακτης Μάνης. Ο Ιμπραήμ επανερχόμενος στον Μoριά, θέτει ως πρώτιστο στόχο τη Μάνη, τη συμπαγή αυτή, σαν τους βράχους και τους πύργους της, δύναμη της μαχόμενης Ελλάδας.
Ήδη οι Μανιάτες καπετάνιοι είχαν προβλέψει την σχεδιαζόμενη επίθεση του Ιμπραήμ και κατά την διάρκεια της απουσίας του στο Μεσολόγγι είχαν κτίσει στη θέση του Αλμυρού, στη δυτική είσοδο της Μάνης, έναν οχυρό τοίχο, την Βέργα, όπως ονομάσθηκε, από το σχήμα του, ύψους 1,5-2 μέτρα και μήκους περί τα 1.800 μέτρα από τη θάλασσα μέχρι πάνω στο απόκρημνο σημείο της Κάτω Σέλιτσας.
Η απάντηση των Μανιατών στην επιστολή του Ιμπραήμ για παράδοση ήταν πραγματικά ιστορική και εδώ λακωνική-λεωνίδειος: «...Ελάβομεν το γράμμα σου, εις το οποίον είδομεν να μας φοβερίζης ότι, αν δεν σου προσφέρωμεν την υποταγήν μας, θέλεις εξολοθρεύσει τους Μανιάτας και την Μάνην, δια τούτο και ημείς σε περιμένομεν με όσας δυνάμεις θελήσης. Οι κάτοικοι της Μάνης γράφομεν και σε περιμένομεν». Επί κεφαλής ήσαν οι Ι. Μαυρομιχάλης, αδελφός του Πετρόμπεη, Γ. Μαυρομιχάλης, γυιος του, Δ. Μούρτζινος, Α. Κουμουνδουράκης, Π. Κυβέλος, Ν. Χρηστέας και άλλοι οπλαρχηγοί.
Εννέα επιθέσεις έκαναν τα στρατεύματα του Ιμπραήμ την πρώτη μέρα, 22 Ιουνίου 1826, όλες συνετρίβησαν-με βαριές απώλειες-στην Βέργα τ’ Αλμυρού από τους υπερασπιστές της, το ίδιο συνέβη και τις επόμενες μέρες, 23 και 24 Ιουνίου. Την ίδια τύχη είχε και ο αντιπερισπασμός του Ιμπραήμ με τους πολυπληθείς επιβαίνοντες στρατιώτες στα πλοία, οι οποίοι πραγματοποίησαν απόβαση τη νύχτα της 21ης προς 22α Ιουνίου (κατ’ άλλους στις 22) στο Διρό της Μάνης για να καταλάβουν τους οχυρούς οικισμούς Πύργο, Χαριά και Τσίμοβα (Αρεόπολη), να κυριαρχήσουν και στη συνέχεια να πλήξουν τους μαχητές της Βέργας. Η θάλασσα κοκκίνισε από το αίμα των Τουρκοαιγυπτίων, τους οποίους θέρισαν οι Μανιάτισσες με τα δρεπάνια τους, επιτιθέμενες με αλαλαγμούς με όσους γέροντες και νεαρούς είχαν μείνει πίσω και με τους 300 μαχητές του σώματος του Κωνσταντίνου Μαυρομιχάλη, που, καθ’ oδόν προς την Βέργα, ειδοποιήθηκαν και επέστρεψαν την πιο κρίσιμη ώρα της μάχης· αυτήν τη νικηφόρα μάχη υμνεί το γνωστό μανιάτικο ιστορικό τραγούδι:
« ......................................
-Εύγιο σας, μεταεύγιο σας!
Γυναίκες, άντρες γίνατε,
σαν αντρειωμένες κρόετε,
σαν Αμαζόνες μάχεστε!
.......................................
Οι Τούρκοι αντισταθήκασι
τ’ ήτα ΄ς την άκρη του γιαλού,
μα στα στερνά δειλιάσασι
κ’ επέφτασι ΄ς τη θάλασσα,
σαν τα τυφλά τετράποδα,
.............................................»
Η τρίτη απόκρουση των Τουρκοαιγυπτίων του Ιμπραήμ έγινε στη θέση Πολυάραβος της Μάνης, οι οποίοι προσπάθησαν να κατέβουν μέσα από τον Ταΰγετο, αιματηρή και εδώ, στις 26-28 Αυγούστου 1826, η συντριβή τους από τους Μανιάτες.
Οι νίκες αυτές της Μάνης επέτρεψαν στον Θ. Κολοκοτρώνη, αρχηγό του ελληνικού στρατεύματος στην Πελοπόννησο, να εξουδετερώσει τον μέγα κίνδυνο του προσκυνήματος, που είχε αρχίσει να κερδίζει έδαφος ανάμεσα σε ελληνικά χωριά και οπλαρχηγούς με επικεφαλής τον διαβόητο συνεργάτη του Ιμπραήμ, τουρκοπροσκυνημένο Δ. Νενέκο, νέο Εφιάλτη και πρόδρομη περίπτωση ένοπλου δωσίλογου, καθώς επίσης επέτρεψαν στον στρατηγό Γ. Καραϊσκάκη να μεταφέρει τον αγώνα στη Ρούμελη.
Έξι χρόνια μετά την έναρξη της Επανάστασης ο Σουλτάνος Μαχμούτ ζήτησε την βοήθεια και πάλι του καγκελάριου της Αυστρίας Μέττερνιχ, του εχθρού της Ελλάδας, ο οποίος όμως του απάντησε: «Λυπούμαι, Μεγαλειότατε, που η Αυστρία δεν μπορεί να σας βοηθήσει. Δυστυχώς εμεσολάβησε το Μεσολόγγι». Το Μεσολόγγι με την αντίστασή του στην πολιορκία των Τουρκοαιγυπτίων και την ηρωϊκή του έξοδο είχε νικήσει, η δε Μάνη είχε καταγάγει περιφανείς νίκες κατά του Ιμπραήμ στην πιο κρίσιμη «ώρα» της Επανάστασης και συνολικά ο πολυαίμακτος αγώνας των Ελλήνων συνέβαλαν καταλυτικά στα παρακάτω.
Η Ναυμαχία στο Ναυαρίνο (20 Οκτωβρίου 1827), η εκστρατεία του Γάλλου στρατηγού Μαιζών στον Μοριά, το 1828, η προέλαση του Ρωσικού στρατού ως την Αδριανούπολη εξανάγκασαν τον Σουλτάνο να υπογράψει τη Συνθήκη της Αδριανούπολης (14 Σεπτεμβρίου 1829) και οδήγησαν στη δημιουργία του ανεξάρτητου Ελληνικού Κράτους (Πρωτόκολλο του Λονδίνου 3 Φεβρουαρίου 1830).
Το Μεσολόγγι-«αλωνάκι» ανδρείας, «Ιερά Πόλις».
Η ανυπότακτη Μάνη ήλθε η ώρα να αναγνωρισθεί από την Πολιτεία ως «Ιερός Τόπος», είναι ζήτημα ιστορικής δικαίωσης· όχι μόνον γι’ αυτές τις τρεις κρίσιμες νίκες, όταν τότε είχε χαμηλώσει πολύ ο ουρανός της Ελλάδας, ούτε για τη συμβολή των Μανιατών στις μάχες του Αγώνα από το 1821 και στη συνέχεια, αλλά με όρους μακράς ιστορικής διάρκειας η Μάνη, από το 1460-1821, με τις ιδιομορφίες του καθεστώτος της, έδινε σε όλη την Τουρκοκρατία συνεχή και ανηλεή αγώνα μέχρις εσχάτων, επρόκειτο για την άτυπη πολιτική ύπαρξη της Ελεύθερης Ελλάδας, ώστε μετά το γεγονός-τομή όλου του Ελληνισμού, την Επανάσταση του 1821, αφ’ ενός να αποκτήσει ο ελληνικός λαός τα συνταγματικά δικαιώματα του ανθρώπου και του πολίτη και αφ’ ετέρου να υψώσει το ανάστημά του στις επόμενες κορυφαίες ιστορικές «στιγμές» του, την Ανόρθωση και Ενοποίηση της Ελλάδας, 1910-1920, το Έπος του Αλβανικού Μετώπου και της Εθνικής Αντίστασης, 1940-1944, κατά του ιταλικού φασισμού και του γερμανικού ναζισμού, που τόσα δεινά επεσώρευσαν στην πατρίδα μας.
Το μεγαλύτερο μάθημα από το Μεσολόγγι και τη Μάνη είναι το πνεύμα αντίστασης και αξιοπρέπειας, η άρνηση του ραγιαδισμού, που πρέπει να διατηρηθούν αλώβητα για την υπεράσπιση των κυριαρχικών μας δικαιωμάτων και την ενεργό υποστήριξη του κυπριακού Ελληνισμού, ιδιαίτερα απέναντι στον στρατηγικό τουρκικό επεκτατισμό, αυτήν την δομική και κυρίαρχη γεωπολιτική πίεση προς την Ελλάδα, σήμερα που τη θέση του Διεθνούς Δικαίου παίρνει το δίκαιο του ισχυροτέρου. Ο μόνιμος τουρκικός επεκτατισμός δεν αντιμετωπίζεται με την πολιτική του κατευνασμού, αλλά της αποτρεπτικής στιβαρότητας, η οποία δεν σημαίνει εξαλλοσύνη αλλά τα στέρεα θεμέλια της αναγκαίας αμυντικής θωράκισης-Θουκυδίδης (Γ, 11) «Τό δέ ἀντίπαλον δέος μόνον πιστόν ἐς ξυμμαχίαν» (μτφρ.: Στη συμμαχία η μόνη εγγύηση ασφάλειας είναι το αντίπαλο δέος, δηλαδή ο αμοιβαίος φόβος ο προερχόμενος από την ισότητα των δυνάμεων)- των ευφυών διακρατικών ωφέλιμων συμμαχιών, του ευρωπαϊκού και μεσογειακού περιβάλλοντος, της οικονομικής ανασυγκρότησης της χώρας και της οικονομικής ανόρθωσης του ελληνικού λαού με όρους κοινωνικής δικαιοσύνης, η οποία δεν αντιπαρατίθεται στις αμυντικές δαπάνες, αρκεί να υπάρχει πολιτική βούληση.
Εκτός από την παραπάνω πρόταση να αναγνωρισθεί η Μάνη (με τη συνεργασία των Δήμων Ανατολικής και Δυτικής Μάνης) από την Πολιτεία, ως «Ιερός Τόπος», για τους προηγούμενους λόγους, που αναφέραμε, αφού επαινέσουμε το Δημοτικό Συμβούλιο Ανατολικής Μάνης για την πρόσφατη ομόφωνη απόφασή του, να τιμήσει στις 17 Μαρτίου 2026, στην Αρεόπολη, σε πνεύμα ιστορικής υπέρβασης και συμφιλίωσης, τον Ιωάννη Καποδίστρια και τον Πετρόμπεη Μαυρομιχάλη, προτείνουμε να αποτελέσει η Μάνη τόπο παιδείας, με επισκέψεις-ιστορικούς περιπάτους μαθητών από όλη την Ελλάδα, επισκέψεις φοιτητών των Αρχιτεκτονικών Σχολών των Πανεπιστημίων για να εκπονούν εργασίες πάνω στην αρχιτεκτονική της και τη συγκρότηση των οικισμών της, των χωρών και των χωρίων της. Επίσης να πραγματοποιηθούν επιστημονικά συνέδρια ιστορικής αυτογνωσίας.
Αντί επιλόγου οι στίχοι του Γιάννη Ρίτσου από τη Ρωμιοσύνη:
«Ετούτο το τοπίο είναι σκληρό σαν τη σιωπή,
σφίγγει στον κόρφο του τα πυρωμένα του λιθάρια,
σφίγγει στο φως τις ορφανές ελιές του και τ’ αμπέλια του,
σφίγγει τα δόντια. Δεν υπάρχει νερό. Μονάχα φως.
.......................................................................................
Το ψωμί σώθηκε, τα βόλια σώθηκαν,
γεμίζουν τώρα τα κανόνια τους μόνο με την καρδιά τους».
Ο Γιώργος Ν. Δερμάτης είναι Δρ Ιστορίας του Πανεπιστημίου της Louvain-la-Neuve