Όταν παρακολουθούμε τις εξελίξεις στον πόλεμο της Μέσης Ανατολής, οι περισσότεροι βλέπουμε εικόνες εκρήξεων, χάρτες στρατιωτικών κινήσεων και αναλύσεις γεωπολιτικής. Όμως πίσω από κάθε αναχαίτιση, κάθε εκτόξευση πυραύλου ή κάθε πτήση μαχητικού υπάρχει ένας άνθρωπος που λειτουργεί σε ένα περιβάλλον ακραίας πίεσης. Υπάρχει όμως μια μεγαλύτερη εικόνα που οι στρατιώτες δεν ελέγχουν γιατί οι συγκρούσεις στη Μέση Ανατολή δεν επηρεάζουν μόνο το πεδίο της μάχης, επηρεάζουν την παγκόσμια οικονομία, την ενέργεια και τις ισορροπίες ισχύος ανάμεσα στα κράτη.

Όταν μια τόσο στρατηγική περιοχή γίνεται ασταθής, οι μεγάλες δυνάμεις δεν σκέφτονται μόνο στρατιωτικά. Σκέφτονται τις ενεργειακές ροές, τις εμπορικές διαδρομές και το ποιος θα έχει επιρροή στο μέλλον της περιοχής. Μέσα σε αυτή τη μεγάλη γεωπολιτική σκακιέρα, οι στρατιώτες βρίσκονται στην πρώτη γραμμή μιας πραγματικότητας που συχνά ξεπερνά την ίδια τη μάχη.

Κι όμως, όσο μεγάλα κι αν είναι τα στρατηγικά σχέδια, η πραγματικότητα του πολέμου επιστρέφει πάντα στο ίδιο σημείο  στον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα στο cockpit (πιλοτήριο-πεδίο μαχών ) πίσω από το ραντάρ ή στο έδαφος, γνωρίζοντας ότι κάθε απόφαση έχει ανθρώπινες συνέπειες.

Ο σύγχρονος πόλεμος στον αέρα είναι ένας πόλεμος δευτερολέπτων.

Ένας πιλότος μαχητικού μπορεί να πετά με ταχύτητα που ξεπερνά τα 2.000 χιλιόμετρα την ώρα. Σε τέτοιες συνθήκες η απόσταση που διανύεται σε λίγα δευτερόλεπτα είναι τεράστια. Ένα λάθος υπολογισμού, μια καθυστέρηση στην αντίδραση ή μια λανθασμένη εκτίμηση απειλής μπορεί να αλλάξει τα πάντα.

Η εκπαίδευση των πιλότων είναι σχεδιασμένη ακριβώς για να αντιμετωπίσει αυτή την πραγματικότητα. Χιλιάδες ώρες προσομοιώσεων, ασκήσεων και επαναλήψεων έχουν έναν στόχο  να μετατρέψουν την αντίδραση σε ένστικτο. Όταν ένας πιλότος βρίσκεται σε αποστολή, δεν υπάρχει χρόνος για δισταγμό. Η απόφαση πρέπει να παρθεί πριν καν ολοκληρωθεί η σκέψη.

Στην άλλη πλευρά του ίδιου συστήματος βρίσκονται οι χειριστές πυραυλικών συστημάτων και αεράμυνας. Σε υπόγεια κέντρα επιχειρήσεων ή σε κινητές μονάδες παρακολουθούν συνεχώς τις οθόνες των ραντάρ. Για όλους εμάς  αυτά είναι απλώς φωτεινά σημεία σε μια οθόνη. Για αυτούς όμως κάθε σήμα μπορεί να είναι μια πραγματική απειλή.

Η δουλειά τους είναι να διακρίνουν μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα αν ένα αντικείμενο στον ουρανό είναι αεροσκάφος, πύραυλος, drone ή απλώς ηλεκτρονικός θόρυβος. Σε περιβάλλον πολέμου τα δεδομένα είναι χαοτικά. Οι πληροφορίες έρχονται από διαφορετικά συστήματα, συχνά με καθυστερήσεις ή παρεμβολές.

Εκείνη τη στιγμή η τεχνολογία βοηθά αλλά δεν αποφασίζει. Η τελική απόφαση παραμένει ανθρώπινη.  

Αυτό δημιουργεί μια ένταση που δύσκολα περιγράφεται. Οι άνθρωποι αυτοί γνωρίζουν ότι η απόφασή τους μπορεί να σώσει ζωές ή να προκαλέσει απώλειες. Δεν υπάρχει χώρος για συναισθηματική αντίδραση την ώρα της αποστολής. Η σκέψη πρέπει να είναι καθαρή, ψυχρή και απόλυτα συγκεντρωμένη.

Οι περισσότεροι στρατιωτικοί που έχουν βιώσει τέτοιες συνθήκες περιγράφουν ένα ιδιαίτερο ψυχολογικό φαινόμενο
την απόλυτη συγκέντρωση μέσα στο χάος.

Η αδρεναλίνη ανεβαίνει, η αντίληψη του χρόνου αλλάζει και κάθε λεπτομέρεια γίνεται σημαντική. Ο κόσμος έξω από το πιλοτήριο ή το κέντρο επιχειρήσεων εξαφανίζεται για λίγο. Υπάρχει μόνο η αποστολή.

Όμως η πραγματική δοκιμασία συχνά έρχεται μετά.

Όταν το αεροσκάφος επιστρέφει στη βάση ή όταν η βάρδια τελειώνει, η ένταση αρχίζει να υποχωρεί. Τότε το μυαλό επεξεργάζεται όσα συνέβησαν. Εκείνη τη στιγμή πολλοί στρατιώτες συνειδητοποιούν το πραγματικό βάρος της ευθύνης που κουβαλούν.

Γιατί πίσω από κάθε στόχο σε έναν πόλεμο υπάρχουν ανθρώπινες ζωές, πόλεις, οικογένειες και ιστορίες που δεν θα εμφανιστούν ποτέ σε έναν στρατιωτικό χάρτη. Οι άνθρωποι αυτοί έχουν εκπαιδευτεί να υπερασπίζονται τη χώρα τους και να εκτελούν αποστολές. Όμως ακόμη και μέσα σε αυτή τη λογική της στρατιωτικής ευθύνης, η αφαίρεση μιας ανθρώπινης ζωής δεν είναι ποτέ μια απλή πράξη.

Για τους περισσότερους στρατιώτες δεν είναι μια ψυχρή διαδικασία χωρίς συνέπειες. Είναι μια πράξη που αφήνει ψυχολογικό αποτύπωμα. Μπορεί να είναι απαραίτητη στο πλαίσιο της αποστολής τους, όμως η ανθρώπινη συνείδηση δεν λειτουργεί σαν μηχανή.  

 «Η τεχνολογία κάνει τον πόλεμο πιο αποτελεσματικό και του δίνει μεγαλύτερη ακρίβεια όμως δεν μπορεί να κάνει την ανθρώπινη συνείδηση πιο ελαφριά.»

Πολλοί πιλότοι έχουν περιγράψει ότι η στιγμή πριν από μια αποστολή είναι γεμάτη απόλυτη συγκέντρωση. Το μυαλό λειτουργεί με μαθηματική ακρίβεια… ταχύτητα, ύψος, καύσιμα, στόχος. Όλα είναι αριθμοί και διαδικασίες.

Όμως όταν η αποστολή τελειώσει, οι σκέψεις αλλάζουν.

Κάποιοι μιλούν για την περίεργη σιωπή που επικρατεί όταν επιστρέφουν στη βάση. Για λίγα λεπτά κανείς δεν μιλά. Όλοι ξέρουν τι συνέβη αλλά δεν χρειάζεται να ειπωθεί.

Άλλοι περιγράφουν ότι το πιο δύσκολο κομμάτι είναι η συνειδητοποίηση πως πίσω από κάθε στρατιωτικό στόχο μπορεί να υπάρχουν άνθρωποι που δεν θα γνωρίσουν ποτέ.

Αυτές οι σκέψεις δεν σημαίνουν αδυναμία. Σημαίνουν ότι ακόμη και μέσα στο πιο σκληρό περιβάλλον, η ανθρώπινη συνείδηση συνεχίζει να υπάρχει.

«Κανένας άνθρωπος δεν εκπαιδεύεται για να αγαπήσει τον πόλεμο  εκπαιδεύεται για να αντέξει αυτό που ο κόσμος ελπίζει να μην χρειαστεί ποτέ.»

Αυτή η ανθρώπινη διάσταση είναι ίσως ο λόγος που η ειρήνη έχει τόσο βαθιά σημασία για τις κοινωνίες.

Σε περιόδους ειρήνης, οι πόροι των κρατών κατευθύνονται στην ανάπτυξη, στην εκπαίδευση, στην οικονομία και στην τεχνολογική πρόοδο. Οι κοινωνίες μπορούν να σχεδιάζουν το μέλλον τους χωρίς τον φόβο της καταστροφής.

Ο πόλεμος κάνει το αντίθετο. Καταναλώνει τεράστιους οικονομικούς και ανθρώπινους πόρους. Δημιουργεί απώλειες, τραύματα και αβεβαιότητα που συχνά συνεχίζονται για δεκαετίες. 

«Η ειρήνη χτίζει κοινωνίες. Ο πόλεμος απλώς τις δοκιμάζει.»

Γι’ αυτό πολλοί στρατιωτικοί που έχουν ζήσει τέτοιες καταστάσεις καταλήγουν σε μια βαθύτερη συνειδητοποίηση ότι ο πόλεμος μπορεί να ξεκινήσει από αποφάσεις ισχύος όμως η πραγματική επιτυχία μιας κοινωνίας είναι να καταφέρνει να διατηρεί  και να προστατεύει την ειρήνη. 

Την ίδια στιγμή πολύ μακριά από τα πιλοτήρια και τις οθόνες των ραντάρ υπάρχουν οι στρατιώτες των χερσαίων δυνάμεων. Εκείνοι που βρίσκονται στο έδαφος, εκεί όπου η απόσταση από την πραγματικότητα του πολέμου είναι μηδενική. Για αυτούς ο πόλεμος δεν είναι μόνο στρατηγικά σχέδια ή στίγματα σε έναν χάρτη. Είναι η καθημερινή εγρήγορση, οι ώρες αναμονής, η ευθύνη απέναντι στους συναδέλφους τους και η προσπάθεια να παραμείνουν ψύχραιμοι μέσα σε συνθήκες έντασης και αβεβαιότητας.

Συχνά τους αποκαλούμε ήρωες  και σε πολλές περιπτώσεις είναι. Όμως πριν από όλα είναι άνθρωποι. Άνθρωποι που έχουν οικογένειες, σκέψεις, φόβους και όνειρα για μια φυσιολογική ζωή μακριά από τη σύγκρουση. Εκτελούν το καθήκον τους επειδή αυτό τους ζητά η αποστολή και οι αποφάσεις των ηγεσιών αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι επιθυμούν τον πόλεμο. Οι περισσότεροι, όπως κάθε άνθρωπος, επιθυμούν κάτι πολύ πιο απλό  να τελειώσει η ένταση και να επιστρέψουν σε έναν κόσμο όπου η ειρήνη δεν θα είναι μια ευχή αλλά μια πραγματικότητα.

«Οι πόλεμοι μπορεί να κερδίζονται ή να χάνονται.. η πραγματική πρόκληση όμως για την ανθρωπότητα είναι να προστατεύσει τη συνείδησή της ώστε να μην χαθεί μέσα σε αυτούς ούτε να τους αποδεχτεί ποτέ ως αναγκαιότητα……»  

Λίλα Κακαλέτρη  Φιλόλογος με πιστοποιητικό στην Δικαστική Ψυχολογία